Za kamienie szlachetne i ozdobne uważa się substancje mineralne lub organiczne piękne z wyglądu, rzadko występujące i bardzo wytrzymałe. Większość z nich należy do monokryształów minerału o konkretnym składzie chemicznym i strukturze atomowej tak doskonale uporządkowanej, że kamień jest przejrzysty. Liczne kamienie szlachetne to niezwykłe formy całkiem pospolitych minerałów. Na przykład diament i grafit (wkład ołówka) to dwie postaci węgla. Do powszechnie występujących minerałów należy kwarc, składnik piasków i różnych innych skał. Jeśli doskonały kryształ kwarcu zawiera minimalne choćby ślady żelaza, staje się przepięknie przejrzysty, fioletowy albo żółty. Fioletowy jest znany jako ametyst, żółty zaś jako cytryn.